Harf Devrimi kıtalara yayıldı! Kuyrukla, çengelle gelen mükemmellik

Türkçe konuşan ülkeler, ortak Latin alfabesine geçiş hazırlıkları yaparken UNESCO da 15 Aralık'ı Dünya Türk Dil Ailesi günü ilan etti. Türkçenin Latin harflerine aktarılmasında öncü olan Türkiye'de bu süreç 1 Kasım 1928 yılında yürürlüğe giren kanunla tamamlandı. Türkçeyi Latin harflerine taşıyan sürecin nasıl başladığını, nasıl hazırlıklar yapıldığını dilbilimci Prof. Dr. Nadir Engin Uzun'a sorduk.

Latin harflerine geçişin düşünsel ve tarihsel arka planı neydi?

Türkçenin Latin tabanlı bir alfabe ile yazılması konusu, Türk Harf Devrimi hamlesinden çok önce Osmanlı’da aydınlar tarafından tartışılan, Osmanlı idaresindeki Balkanlarda, özellikle de Arnavutlar arasında öneriler geliştirilen, Orta Asya’da uzak ve yakın coğrafyalarda, mesela Yakutlar ve Azerbaycan tarafından girişimlerde bulunulan bir konuydu. Tanzimat'la birlikte dile getirilen alfabe değişikliği önerilerinin ortak gerekçesi, Arap yazısının öğrenilmesinin ve kullanılmasının zor olması, Türkçede bulunmayan sesler için harfler içermesi ve bunun tam tersi, Türkçedeki bazı seslerin de karşılığı olmamasıydı.

Latin harflerine geçişte nasıl bir ekip oluşturuldu?

Atatürk, alfabe değişikliğinin gerekliliği hakkındaki düşüncelerini farklı yerlerde dile getirmiş ve Cumhuriyetin ilanından sonra bu düşüncelerini bilen bazı aydınların kendisine bizzat hatırlatmaları ile konuyu daha somut olarak ele almaya başlamıştır. Atatürk’ün bu somut girişimlerinin en önemlisi, bir uzmanlar komisyonu kurdurmasıdır. Bu komisyon yeni harflere geçiş için birkaç ay içinde Atatürk’e 10-15 yıllık bir süreç önerince Atatürk, komisyon toplantılarını Ankara’ya aldırıp çalışmalara bizzat katılmıştır.

Latin harfleri Türkçeye tamamen uyumlu oldu mu, yoksa bazı sesler hâlâ eksik veya karmaşık kalıyor mu?

Latin alfabesi gibi sesçil yazılar, yazı sistemlerinin geldiği en son aşamayı temsil eder. Latin alfabesinin Türkçeye ne kadar başarıyla uyarlandığını, Harf Devrimi'nden çok kısa süre sonra bu alfabenin uygulanmasındaki tartışmaların bitmesi gösterir. Her dil bir evrim süreci yaşar. Dillerin yazı sistemleri ne kadar eski ise o dilin yazılışı ile konuşuluşu o denli farklılaşır. Bunun en güzel örneği Fransızcadır; bu dili öğrenenlerin doğru yazma ve okuma için dikte çalışmalarına önemli bir zaman ve çaba ayırması gerekir. Yazıldığı gibi okunmayan veya söylendiği gibi yazılmayan sözcüklerle öylesine doludur bu dil. Bu açıdan bugünkü Türk alfabesinin mükemmel bir uyarlama olduğunu söyleyebiliriz. Türkçeye özgü sesleri karşılamak için çengel, kaş, üst nokta gibi diyakritiklerin (ç, ı, ö, ş, ü, ğ) kullanılması harika çözümler olmuştur.

Türkçenin Avrupa'daki Latin harfleri karşısında üstün ya da zayıf olan tarafları var mı?

Türk yazı sistemi bir Latin alfabesi uyarlamasıdır, yani ortada bambaşka bir alfabe bulunuyor değildir. Bu nedenle aslı ile uyarlamasını karşılaştırmak olanaklı değildir. Eğer bir alfabeyi alıp birçok dile uyarlama iddiasıyla geliştirecek olsaydınız bu tür bir güçlü-zayıf karşılaştırması belki yapabilirdiniz. Türk alfabesi başarılı bir uyarlama uygulamasıdır, tıpkı Macarca, Çekçe, Lehçe için olduğu gibi.

Türk dünyasının Latin harflerine geçişinin nasıl sonuçları olacak?

Bir dilin nasıl yazılacağı konusu tamamiyle dilbilimsel bir konu değildir. İşin içine sosyal, kültürel, tarihi ve özellikle siyasi yönler dahil olur. Diyelim tüm bu bileşenler bir araya geldi ve anlaştı, bu demek değildir ki “Latin harflerine geçiş” başarılı olacaktır. Mesele her zaman pragmatiktir. Ben şahsen Türk dillerinin Latin asıllı bir alfabeye dayanarak ayrı ayrı uyarlamalar yoluyla yazılıyor olacağını bekliyorum ama hepsinin birlikte ortak bir alfabe ile yazılıyor olacağına inanmıyorum. Düşünün, Avrupa kıtasındaki dillerin hangileri arasında ortak bir alfabe kullanılmaktadır ki bütün harfleri ortaklaşa paylaştıkları!

Asya'daki Türk dilleri için Latin alfabesi uygun mu?

Latin alfabesi gibi sesçil sistemler yazının gelinen son aşamasıdır ve uyarlamaya çok uygun ses-harf eşleşmeleri sunar. Dilbilimsel betimlemelerde dilbilimcilerin kullanması için geliştirilmiş bu alfabede 150’yi geçkin sesin harf karşılığı vardır, diyakritiklerle bu sayı 200’e ulaşmaktadır, yani insan dillerinin çıkarabildiği bütün sesleri ayrımlaştırarak işaretleme iddiası olan bir alfabedir. Türk dil ailesine yapılacak uyarlamalar için ne kadar yol gösterici olduğu da açıktır.

[email protected]

Kaynak: Web Özel