Politika

Ne kadar özgürlük o kadar fırsat


PELİN YENİGÜN DİLEK

Son iki üç haftadır, 1980’lerin başından beri görmeye alışık olmadığımız bir finansal durumla karşı karşıyayız. Merkez Bankası’nın her gün açıkladığı TL’nin diğer para birimleri karşısındaki resmi değerleriyle bankalardan ya da serbest piyasadan alım yapılamıyor.  Serbest piyasada oranlar resmi rakamlardan farklı.  Bankaların döviz alım satım değerleri arasında 1 TL’lik farklar var ki bu yüzde 4 ile 5 arası bir döviz alım masrafına denk geliyor. 

Döviz piyasasındaki farklı fiyatlamalar, günlük ticari transferleri etkilediği kadar yatırım ve tasarruf tercihlerini de sınırlandırıyor.  Ekonomideki hareket alanının sınırlandırılması, ekonomik özgürlüğün ve buna bağlı olarak fırsatların sınırlanması demek.


Ekonomide özgürlük ne demek?

Özgürlüğün ekonomilerin içinde de bir anlamı ve değeri var.  Bir ekonominin özgürlük sınırları, insanlara kendi seçimlerini ve fırsatlarını yaratabilme ve yaşamın diğer alanlarında özgürlüklerini artırma kapasitesi sağlar; bu yüzden de bireysel ve toplumsal refahla doğrudan alakalıdır. 

Ekonomi politikalarının yapıcısı hükümetler bir ekonomideki özgürlük alanının ana belirleyicisidir. Bir ekonominin özgürce işlemesi, sınırlarının ve kurallarının bulunmaması demek değildir; herkes için tanımlı ortak bir ekonomik özgürlük alanı yaratmak ve kurmakla ilgilidir.   

Bir ülkede ekonomideki özgürlük kapasitesini değerlendirmenin farklı başlıkları olabiliyor.  Son 20 yıldır 180 kadar ülkede ölçülen Ekonomi Özgürlüğü Endeksi*, bu alanları ve alt kırımlarını şu şekilde ölçülüyor:

  • 1) Hukukun üstünlüğü: Mülkiyet hakları, hükümet politikaların tutarlılığı, hukuki etkinlik
  • 2) Kamu maliyesi: Devlet harcamaları, vergi yükü, kamu maliyesinin gücü
  • 3) Yönetim verimliliği: İş yapma özgürlüğü, çalışma özgürlüğü, parasal özgürlük
  • 4) Serbest piyasalar: Dış ticaret açıklığı, yatırım özgürlüğü, finansal özgürlük

2023 endeksinde dikkat çeken noktalar şöyle:

  • İlk üçteki ülkelerden Singapur’un en yüksek skoru mülkiyet hakları ve dış ticaret açıklığında. 
  • Yeni Zelanda ise hükümet politikalarının tutarlılığı ve hukuki etkinlik alanlarında diğer ülkelere göre en yüksek puanlara sahip. 
  • Kuzey Avrupa ülkeleri (Norveç, Finlandiya, İsveç, Danimarka) hukukun üstünlüğünde dünyadaki en yüksek skorları alırken Hollanda, Lüksemburg, ve Estonya gibi küçük ülkeler yatırım ve finansal özgürlük alanlarında ilk beşte.

Enflasyonla özgürlük kaybediyoruz

Yönetim verimliliği altında bir başlık parasal özgürlük. Bireyler uzun vadeli değer yaratma ve sermaye biriktirme kapasitesine sahip olabilmek için bir mübadele aracı, hesap birimi ve değer deposu olarak istikrarlı ve güvenilir bir para birimine ihtiyaç duyar. Bunun için enflasyonla mücadele edilmesini, fiyat istikrarının korunmasını sağlayan politikalar uygulanır; çünkü bireylerin gelecekteki piyasa fiyatlarına güvenmesiyle daha güvenli yatırım ve tasarruf planları oluşturulur. 

Düşük bir enflasyon ve bağımsız merkez bankası bu özgürlük alanının sınırlarını korurken, fiyat kontrolleri veya uygulama kısıtlamaları piyasa etkinliğini bozduğu için özgürlük alanlarını daraltır. 

Türkiye’nin durumu

2023 Ekonomi Özgürlük Endeksi’nde Türkiye, 180 ülke içinde 104’üncü sırada.

Türkiye alt kalemlerden parasal özgürlük alanında 2017’den beri ivme kaybediyor. Diğer ülkelere göre kötüleşen finansal özgürlük endeksinin son yıllardaki ekonomik durumla bir ilişkisi var elbet. TL’nin değer kaybı, yüksek enflasyon ve kur farklarıyla sadece alım gücü kaybetmiyoruz; seçim yapma alanımız kısıtlandığı için ekonomik özgürlüğümüzden de feragat ediyoruz. 

Ekonomik özgürlük, eşit fırsatlara alan yaratır

Ekonomideki ve toplumdaki özgürlük, kişisel kararları verme derecesini ve toplumdaki önyargıların bireylerin potansiyellerine ulaşmada engel olup olmadığıyla da ilgilidir. Her türlü ekonomik ve sosyal politikanın amacı da tüm bireylerin tam potansiyellerine ulaşmaları için koşullar yaratmaktır zaten. 

Ekonomik ve sosyal gelişim için beslenme, sağlık, eğitim gibi temel ihtiyaçların karşılanması ilk adım; ama maddi ihtiyaçların ötesinde bireylerin potansiyellerini kullanmasını sağlayacak, refahlarını artıracak fırsat kanallarının da açık olması gereklidir.  

Sosyal gelişim zorunluluğu ve fırsat endeksi

Sosyal Gelişim Zorunluluğu adlı endeks, temel ihtiyaçların dışında ülkelerdeki gelişim alanını bireylere tanınan fırsatların kalitesiyle de ölçüyor. 

Kişisel haklar, kişisel özgürlük ve seçim, kapsayıcılık ve ileri eğitime erişim gibi alanlarda toplanan verilerle, ülkelerin sosyal ve ekonomik gelişim alanlarını karşılaştırıyor:

  • 169 ülkeyi karşılaştıran 2022 yılı endeksinde ilk beşte yine Kuzey Avrupa ve İskandinav ülkeleri var. 
  • Türkiye genel endekste 88. sırada; fakat 2011 yılındaki 71. sıradan geriliyor.
  •  Temel insani ihtiyaçlar ile ilgili kalemlerde performansı yükseliyor; fakat vatandaşlarına sağladığı fırsatlar kaleminde yıllar içinde 85’ten 114’e geriliyor. 
  • Bu başlık altında en kötü alt skor, kişisel haklar ve kapsayıcılıkta.  Kişisel haklarda Türkiye 169 ülke arasında 149., kapsayıcılıkta 135.   
  • Fırsatlar başlığı altında en iyi alt skor ileri eğitime erişimde (42’nci sıra); fakat bu kalemde zorunlu eğitimdeki 1’incilik ile akademik özgürlükteki 152’cilik arasında büyük bir fark var.

Herkes için fırsat yaratmadan gelir de artmıyor

2011’den 2022’ye Sosyal İlerleme Endeksi’ndeki sıralamalarını iyileştiren gelişmekte olan ülkeler Güney Kore ve Şili’de kişi başı gelirde artış varken, performansı düşen ülkelerde gerileme görülüyor. 

Gelir kaybı ile sosyal gelişim kaybı arasındaki korelasyonun, özellikle de fırsat ve kapsayıcılık kalemleri altında en net olduğu ülkelerden biri de Türkiye. Fırsat Endeksi’nin sıralamasının 85’ten 114’e gerilediği 2011-2022 yıllarında, Türkiye’nin kişi başı geliri de 12 bin dolar seviyelerinden 10 bin doların altına geriliyor. 

21’nci yüzyılda ekonomilerin ihtiyacı kuralsızlık ya da özgürlük alanlarını daraltan günlük kurallar değil; bütün vatandaşların eşit fırsatlara erişimi olacağı tanımlı ortak alanlar; çünkü herkesin gelişmesini hedeflemeden, uzun vadede hiç kimse daha iyi olamıyor.


Apsny News

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın

Başa dön tuşu