Tarımda zararlı böceklerle mücadele amacıyla uzun yıllar kullanılan klorpirifos adlı kimyasal, nörolojik hastalıklarla bağlantısı nedeniyle yeniden bilim dünyasının gündeminde. ABD’deki California Üniversitesi Los Angeles (UCLA) araştırmacılarının yürüttüğü çalışmada, tarım alanları çevresinde uzun süre bu pestisite maruz kalan kişilerde Parkinson hastalığına yakalanma riskinin belirgin biçimde yükseldiği saptandı. Araştırmanın en dikkat çekici yanı ise kimyasalın beyin hücrelerinde hangi mekanizma üzerinden hasara yol açabileceğine ilişkin bulgulara ulaşılması oldu.

1653 KİŞİ İNCELENDİ

Molecular Neurodegeneration dergisinde yayımlanan araştırmada, Parkinson tanısı bulunan 829 kişi ile hastalığı olmayan 824 kişinin verileri karşılaştırıldı. Bilim insanları, katılımcıların geçmiş yıllarda yaşadıkları ve çalıştıkları bölgeleri California eyaletinin tarım ilacı kullanım kayıtlarıyla eşleştirdi. Böylece kişilerin klorpirifosa ne kadar süreyle ve hangi düzeyde maruz kalmış olabilecekleri hesaplandı. Sonuçlar, uzun süreli konut çevresi maruziyeti bulunan kişilerde Parkinson hastalığı riskinin maruziyeti bulunmayanlara kıyasla 2,5 kattan fazla olduğunu gösterdi. Araştırmacılar, özellikle yıllar boyunca devam eden çevresel maruziyetin önemine dikkat çekti.

HÜCRESEL TEMİZLİK AKSIYOR

Araştırmanın ikinci aşamasında kimyasalın sinir sistemi üzerindeki etkileri hayvan deneyleriyle incelendi. Farelerin 11 hafta boyunca klorpirifosa maruz bırakılması sonucunda hareket yeteneklerinde bozulma ve dopamin üreten sinir hücrelerinde kayıp gözlendi. Bu hücreler, vücudun hareketlerini düzenleyen sistemin önemli bir parçasını oluşturuyor. Parkinson hastalığında da aynı hücrelerin giderek azalması hareket güçlüğü, kas sertliği ve titreme gibi belirtilere yol açabiliyor. Bilim insanları, deneylerde beyin dokusunda iltihaplanmanın yanı sıra alfa-sinüklein adı verilen proteinin anormal biçimde biriktiğini de belirledi. Zebra balıkları üzerinde yürütülen deneyler ise daha farklı bir mekanizmayı ortaya çıkardı. Klorpirifosun, hücrelerin hasarlı proteinleri ve işlevini kaybetmiş parçaları temizlemesini sağlayan otofaji sistemini bozabildiği görüldü.

YILLAR ÖNCE YASAKLANDI

Araştırmada incelenen kimyasalın Türkiye açısından da önemli bir geçmişi bulunuyor. Tarım ve Orman Bakanlığının resmi açıklamalarına göre klorpirifos-etil içeren bitki koruma ürünlerinin ithalatı ve imalatı 30 Nisan 2016’da, kullanımı ise 21 Mayıs 2020’de sonlandırıldı. Klorpirifos-metil içeren ürünlere yönelik de sonraki yıllarda yasaklama kararları uygulandı. Araştırmanın sonuçları, özellikle geçmişte tarım ilaçlarına uzun süre maruz kalan kişiler açısından önem taşıyor. Bununla birlikte çalışmada incelenen maruziyet, esas olarak tarım alanları çevresinde yaşama ve çalışma geçmişine dayanıyor. Bilim insanları, deneylerde bozulan hücresel temizlik mekanizmasının yeniden düzenlenmesiyle sinir hücrelerindeki hasarın azaltılabildiğini de gözlemledi. Henüz insanlar için bir tedavi anlamına gelmeyen bu bulgu, Parkinson hastalığının gelişiminde çevresel faktörlerin rolünü ve gelecekte araştırılabilecek yeni tedavi hedeflerini ortaya koyuyor.