Kadim Türkler ve Orta Asya Türk tarihi konusundaki en önemli isim sayılan Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Başkanı Prof. Dr. Ahmet Taşağıl, ‘haberglobal.com’a konuştu. Kadim Türk tarihine ilişkin yürütülen araştırmaların halen eksik olduğunu belirten Prof. Dr. Taşağıl, “İlk Türklerin çıkış noktası şu an Rusya topraklarında bulunan Abakan, Hakasya ve Minusinsk-Krasnoyarsk bölgesidir. Ancak herkesin merak ettiği ve üzerinde tartışmalar yaşanan ilk Türklerin varlığına ilişkin izler, Sibirya’nın derinliklerinde saklı. Bu coğrafyada çok eski kültürlere ait kalıntılar bulunuyor. Tarihimizin başlangıcına ışık tutan bu eserlerin korunması gerekiyor” dedi.

Hocam, en baştan başlayalım. Türklere ait ilk kayıtlara ne zaman ve nerede rastlıyoruz?

“Türklerle ilgili en önemli erken yazılı kaynaklar Çin’de bulunuyor. Türk adına ilişkin daha eski kayıtlar da var. Örneğin 420 tarihli bir Farsça metinde ve 515 yılına ilişkin anlatılarda Türk adının geçtiği biliniyor. Ancak Türklerin siyasi bir topluluk olarak açık biçimde tarih sahnesine çıkışı Göktürklerle gerçekleşiyor. Çin kaynaklarında 542 yılında Göktürklerden söz ediliyor. Göktürkler 552 yılında bağımsız bir devlet kuruyor ve Türk adı devlet kimliği kazanıyor. Elbette Türklerin tarihi bu tarihlerden çok daha eskiye uzanıyor. Ancak yazılı kaynaklarla arkeolojik buluntuları birbirinden ayırmamız gerekiyor.”

Türklerin tarihinin milattan önce üç binli yıllara kadar uzandığı söyleniyor. Bu ne kadar doğru?

“Türklerin ilk izlerinin milattan önce üç binli yıllarda Güney Sibirya’nın Abakan bölgesine kadar uzandığını düşünüyoruz. Bölgede Afanasiyevo kültürüne ait çok eski yaşam izleri bulunuyor. Bunlar Türklerin erken dönemlerini araştırmak bakımından önemli. Ancak arkeolojik bir kültürün hangi topluluğa ait olduğu konusu ayrıca değerlendirilmelidir. Türklerin dokuz bin yıl önce var olduğunu söylemek gibi iddiaları ise doğru bulmuyorum. Türk tarihini yüceltmek için her eski buluntuyu Türklüğe bağlamak gerekmiyor. Türkler zaten tarihte önemli devletler kurmuş, geniş coğrafyalarda etkili olmuş bir millet.”

Bu kadar eski bir geçmişi araştırırken hangi kaynaklardan yararlanıyoruz? Türklerin tarihini en ayrıntılı kimler kaydetmiş?

“En ayrıntılı kaynaklar Çin’de bulunuyor. Ancak Bizans, Yunan, İran ve daha sonraki dönemlere ait İtalyan kaynaklarında da Türklerle ilgili önemli bilgiler var. Eski Türk tarihini araştırmak için yalnızca Türkçe bilmek yetmiyor. Çince, Tibetçe, Soğdca, Sanskritçe, Farsça, Pehlevice ve Arapça gibi dillerdeki kaynakları da incelemek gerekiyor. Türklerin komşularıyla kurduğu ilişkiler, yaptıkları savaşlar ve devlet düzenleri bu belgelerde anlatılıyor. Ne yazık ki henüz yeterince araştırılmamış çok sayıda kaynak bulunuyor.”

Türklerin ilk büyük devletlerinden söz ettiğimizde Hunlar ve Göktürkler öne çıkıyor. Göktürklerin Türk tarihi açısından önemi nedir?

“Göktürkler, Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye’nin tarihsel gelişimini anlamamız açısından çok önemli bir yere sahip. Türk adı, Göktürklerle birlikte doğrudan bir devletin adı olarak kullanılıyor. Türk dili ve devlet anlayışının gelişiminde de bu dönem belirleyici. Elbette Türkçe zaman içinde değişti, farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde konuşuldu. Ancak Göktürklerden kalan belgeler sayesinde Türklerin kendi dillerinde devletlerini, toplumlarını ve yaşadıkları olayları nasıl anlattıklarını öğrenebiliyoruz.”

Ahmet hocam, Türkçe ilk ne zaman yazıya döküldü? Bugün elimizdeki en önemli eski Türkçe belgeler hangileri?

“Türkçenin yazılı geçmişini anlamak bakımından Göktürk dönemi çok önemli. Özellikle sekizinci yüzyıldan kalan yazıtlar, Türkçenin en eski kapsamlı yazılı belgeleri arasında bulunuyor. Moğolistan’da yaklaşık 250 Türk yazıtı var. Bunların en önemlileri arasında Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları yer alıyor. Moğolistan’ın doğusundan batısına kadar çok geniş bir alanda Türklerden kalan eserlerle karşılaşıyoruz. Arhangay, Bayan Ölgiy ve Hovd bölgelerinde de Göktürk dönemine ait çok sayıda kalıntı bulunuyor. Bunların tamamı Türk tarihinin anlaşılması açısından değerli.”

Moğolistan’daki Tonyukuk Anıtları çevresinde kazılar yürüttünüz. Bu iki taşın Türk tarihi açısından önemini de sormak isterim

“Tonyukuk Anıtları, Moğolistan’ın başkenti Ulanbatur’un yaklaşık 60 kilometre doğusunda, Bayn Çokto bölgesinde bulunuyor. Tonyukuk, Göktürklerin en önemli devlet adamlarından ve bilgeliğiyle tanınan tarihsel kişiliklerinden biri. Onun diktirdiği iki yazıt, Göktürklerin devlet anlayışını ve yaşadıkları siyasi mücadeleleri anlatıyor. Bu taşlarda yalnızca bir devlet adamının hayatı yok. Devletin nasıl kurulduğu, hangi tehlikelerle karşılaştığı, hükümdarların görevleri ve halkla devlet arasındaki ilişkiler de anlatılıyor. Bu nedenle Tonyukuk yazıtları Türk tarihinin en önemli belgeleri arasında.”

Peki, Tonyukuk bu taşlara tam olarak neler yazdırmış?

İki yazıt var. Birinde 35, diğerinde 27 satır bulunuyor. Toplam 62 satırlık bir metinden söz ediyoruz. Tonyukuk burada kendi yaşadıklarını, devletin yeniden kuruluşunu ve dönemin siyasi olaylarını anlatıyor. İç ve dış düşmanlarla yapılan mücadelelere, karşılaşılan güçlüklere ve alınması gereken önlemlere yer veriyor. Devletin yalnızca savaş kazanarak ayakta kalamayacağını, doğru yönetilmesi gerektiğini de anlatan bir metin bu. Aynı zamanda gelecek kuşaklara bırakılmış öğütler içeriyor.

Türklerin en önemli tarihi eserlerinin bir bölümü bugün Moğolistan’da bulunuyor. Peki, Türkler ve Moğollar aynı kökten mi geliyor?

“Türkler ve Moğollar arasında tarih boyunca yakın ilişkiler ve akrabalık bağları olmuş. Ancak iki farklı milletten söz ediyoruz. Türkler bugünkü Moğolistan coğrafyasında yaşarken Moğol toplulukları da daha doğuda ve kuzeydoğuda bulunuyordu. Aynı coğrafyada yaşamaları, birbirlerini kültürel ve siyasi bakımdan etkilemelerine yol açtı. Daha sonraki dönemlerde çok sayıda Türk topluluğu Cengiz Han İmparatorluğu içerisinde yer aldı ve önemli görevler üstlendi. Dolayısıyla bu bölgenin tarihini bugünkü ülke sınırlarına bakarak değerlendirmek doğru değil.”

“Türklerin Orta Asya’dan batıya göçü nasıl başladı? Anadolu’ya uzanan süreçte hangi gelişmeler etkili oldu?”

“Türk boylarının batıya yönelişi farklı dönemlerde gerçekleşti. Özellikle Büyük Uygur Kağanlığı’nın 840 yılında yıkılmasından sonra batıya göçler hızlandı. Türk toplulukları Orta Asya’nın çeşitli bölgelerine yayıldı. Daha sonraki yüzyıllarda Anadolu’ya büyük kitleler halinde Türk göçleri yaşandı. Bu göçlerin izlerini Bizans kaynaklarında da görüyoruz. Türkler gittikleri bölgelerde farklı toplumlarla karşılaştı, onlarla ilişkiler kurdu ve yeni siyasi yapılar oluşturdu. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerini de bu uzun tarihsel sürecin devamı olarak değerlendirmek gerekiyor.”

Türklerin farklı halklarla karışmış olması, ortak bir tarihsel kökenlerinin bulunmadığı anlamına gelir mi?

“Büyük Hunlar ve Göktürkler başta olmak üzere Türklerin kurduğu devletlerin tamamı yalnızca Türklerden oluşmuyordu. Farklı topluluklar aynı siyasi yapı içerisinde yer alabiliyordu. Ancak bu devletlerin ana gövdesini oluşturan bir Türk kimliği vardı. İmparatorlukların yapısı zaten böyledir. Tarihi safkan bir ırk veya kan üzerinden değerlendirmek doğru değil. Farklı toplumlarla yaşanan etkileşimleri kabul etmek, Türklerin tarihsel varlığını ortadan kaldırmaz.”