İfşa: Kadınların adalet ve onur mücadelesi

GÖKSUN YAZICI*

Günümüz antropolojisi sadece Batılı olmayan kültürlerin yapısal özelliklerini listelemek yerine, artık modern dünyanın ekonomi politiğini ve modern yaşamda değişimi anlamaya çalışıyor. Ben -elbette bir meslek hastalığı da olabilir- her şeyin antropolojisinin yapılabileceğini düşünüyorum. Makro düzeyden mikro düzeye geçişler ve bu düzeylerin etkileşimi her vakada görülebilir. 

Makro ile mikro politika arasındaki karşılıklı geçişler en çok da ‘Özel olan politiktir‘ feminist mottosunda  ifadesini buluyor. Özelde yaşananların aslında makro düzeydeki iktidar ilişkileriyle bağlantısını gösterme kapasitesi açısından bu motto bir pusula işlevi görüyor. Feminist mücadele bu anlayışla görünür kılınan iktidar ilişkileriyle mücadele ettiği için değişim sorusunu içinde barındırıyor ama biz yine de değişimin mekanizmasını daha ayrıntılı tartışabilmek için soralım: Erkek egemen iktidarın değişmesinde ifşaların rolü ne olabilir ve ifşalar bu iktidarı nasıl değiştirir? 

Kılavuz ve temel kavramlar

Elbette bu sorular son dönemde yürekli kadınların maruz kaldığı taciz, cinsel şiddet ve şiddeti ifşa etmeye başlaması üzerine soruldu. Türkiye’de #metoo hareketinin şimdiye kadarki en üst seviyesi olan bu ifşaların kılavuzunu çıkarmak, antropolojik temel kavramlarını anlamak arzu edilen değişim için bizlere daha da cesaret ve güç verebilir. 

Türkiye’de daha önce de tek tek ifşalar yapıldı. Bu ifşaların bazıları sessizlikle, bazıları kadını itibarsızlaştıran sözlerle, bazıları davalarla karşılandı. İfşa dalgası böylesine büyümemişken tek tek ifşaların karşılaştığı en büyük tehdit kadına karşı açılan ‘iftira’ ya da ‘erkeğin itibarsızlaştırılması’ davalarıydı. Kadını susturmak için erkeklerin oynadığı kart, maruz kalınan durumu kanıtlanma zorluğundan hareketle “Bana iftira atıyor” ve “İtibarımı sarsıyor” iddiasına sarılmaktı.

Fakat ifşa eden ve etmeyi düşünen kadınlara müjde! Bir emsal karar var. Bir hakim, taciz konusunda yapılmış bir ifşanın kadının başına geleni anlatma özgürlüğü olduğuna karar verdi. Yani bu karara göre ifşa bir iftira ya da erkeği itibarsızlaştırma değil, kadının başına geleni açıklama özgürlüğüydü. Bu emsal karar ifşalara karşı açılan davalarda kullanıldı. Kısacası, tacizi ve şiddeti anlatmanız kanuni özgürlüğünüz.

Şimdi değişimi not edelim. Yükselen ifşa dalgasında şimdiye kadar sadece bir fail dava açacağını belirtti. Kısacası ifşa dalgası çoktan bir değişimi başlattı bile. Artık erkek failler kadınları ‘iftira’ ya da ‘itibarsızlaştırma’ iddiasıyla dava etmeye o kadar hevesli değil, çoğu fazla gürültü çıkarmadan ifşayı görmezden gelmeye çalışıyor. Toplumsal baskıyla bir kişi özür bile diledi ki bu da önemli bir değişim. 

Onur mücadelesi

Diğer yandan, ifşa kadınlar için bir adalet çabası ve onur mücadelesi. Taciz ve şiddet bireysel sınırlarını aşarak kadının özerkliğine ve haysiyetine saldırıdır. Kadını aşağılayan, eşit bir insan saymayan ve parçalayan eylemler bunlar.

Her ifşa kadının yaşamının, bedeninin ve haysiyetinin sınırlarını yeniden çizerek kadını özgür ve özerk bir birey olarak kuruyor. İfşaya konu taciz ve şiddetin kadınlarda ağır travmalara yol açmış, hayatını parçalamış olması yüksek olasılık. İşte kadınlar bu ifşalarla aslında -öncesinde de başlamış olabilecek- bir iyileşme sürecine giriyor. Artık o, sınırları tanınmamış, yıkılmış, şiddete uğramış bir kurban değil, kendisi için ayağa kalkan, kendisi için konuşurken birçok kadının da konuşması için cesaret veren, kendi hikayesinin kahramanı olmuş bir kadın. Kendi hikayemizin kahramanı olmadan başlamayan hayatımız işte bu ayağa kalkışla başlıyor. 

Kültürel ve politik değişim zamanı 

Peki bu tek tek ifşalar içinde yaşadığımız erkek egemen kültürü nasıl değiştirir?

Bu konuda antropolojinin bize söylediği önemli bir şey var: Bir kültürün özneleri. Her kültür kendi değerlerini taşıyan özneler üretir, ancak bu öznelerin aracılığıyla kendini yeniden üretebilir. Erkek egemen kültür dendiğinde aslında kanlı canlı ve bu kültürün değerlerini taşıyan erkeklerden söz ediyoruz. 

İfşalar ise erkek egemen kültürün kanlı canlı özneleriyle yüzleşiyor ve onları durduruyor. Erkek egemen kültür bir soyutlama değil hayatımızın her anında kadınlara müdahale etme cüretini gösteren adı sanı belli ve çıkar sahibi erkekler. Kadınların kişisel sınırlarını yok sayarak, aşağılayarak taciz ve şiddete cüret etmek aslında onları egemen olarak tanımlayan kültürün erkeklere verdiği ‘hak’lar. Bu hak’lar kendini kadından üstün gören, onu uzantısı sayan, istediği gibi kullanabileceği ve eziyet edebileceği kum torbası yerine koyan bir üstünlük hezeyanı. 

İfşalar tam da bu erkek egemen kültürün özneleriyle yüzleşerek, onlara sınır çizerek, onları egemenin en nefret ettiği şey olan hesap vermeye zorluyor ve kadın eşitliğinin pratiği haline geliyor. Eşitlik politikasının önemli araçlarından biri olan ifşa, kültürün rengini de değiştiriyor. 

Bir kadının yaşadığı tacizi ve şiddeti kamusal alanda anlatması hiç de kolay değil, çünkü yarasını açtığı anda bir daha yaralanmayı da göze alıyor. Kendi onurunu yeniden inşa etmek için yarasını açan bir cesaret bu.

İfşayı dedikodu düzeyinde görüp küçümsemek de erkek egemen susturma araçlarından biri. Oysa taciz de şiddet de ‘dedikodu düzeyinde’, yani kişisel düzeyde gerçekleşti, fakat ifşa kişisel detaylarla örülse de bu düzeyi aşarak kültürel değişime ve eşitlik politikasına açılıyor. Bir kültürün değerlerini taşıyan kanlı canlı özneler hesap vermezse, özür dilemezse, hesap vermekten nefret eden erkek egemen kültür nasıl değişecek? Bu özneler yüzleşmeye zorlanmazsa erkek egemen kültürün üstünlük inancı nasıl değişecek? 

Her ifşa erkek egemen kültürün özneleriyle yüzleşip onları hesap vermeye zorlarken, tüm kültürü değiştirerek politik eşitlik zemini hazırlıyor. Erkek özneleri tek tek hesaplaşmaya ve yüzleşmeye zorlayarak bu özneleri yaratan kültürü değiştiriyor. Kendi onurları için ayağa kalkan bu kadınlar sadece kendi hayatlarının kahramanları değil, kültürel ve politik değişimin de kahramanları haline geliyorlar. Kişiliğine yapılan saldırılara karşı yeni kültürel ve politik bir sınır çiziyor bu kadınlar. O yüzden ifşa hem kültürel hem politik hem de kişisel. İfşa yapan kadınlar kültürel ve politik değişimin özneleri.

“Dünya yerinden oynar kadınlar özgür olsa!” 

* ODTÜ Ekonomi mezunu. Yüksek lisansını Bilgi Üniversitesi Kültürel Çalışmalar ve Columbia Üniversitesi Antropoloji’de tamamladı. Express ve Bianet’te yazdı. Göç ve insani yardım sahasında çalıştı. Halen Kaliforniya Üniversitesi, Davis, Antropoloji’de doktora öğrencisi.