Yeni pandemilere hazırlıklı olmalıyız -

MESUDE ERŞAN

@mesudersan

[email protected]

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) farklı bir gelişme olmazsa yıl sonunda Covid-19 için ‘pandemi’ ilanını sona erdirebilir. Enfeksiyon hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Esin Şenol’sa önümüzdeki senelerde gelişme olasılığı yüksek yeni bir pandeminin endişesini taşımamız ve hazırlanmamız gerektiğini söylüyor.

Şenol “Önümüzdeki 10 yıl içinde, grip virüslerinden yeni bir pandemi görülebileceği öngörüleri var. Kuş gribi virüsleri de çok hareketli, izleniyorlar” dedi.

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Anabilim Dalı öğretim üyesi Şenol, ‘Salgının Seyir Defteri‘ adlı ilk kitabında pandemi boyunca hem hekim hem de insan, evlat, eş, anne olarak deneyimlerini, yaşadıklarını, duygularını samimiyetle satırlara taşıdı.

Milyonlarca insanın öldüğü, çok daha fazlasının hastanelerde yaşamak için mücadele verdiği pandemi boyunca ‘gerçeklerin bükülmesi’ne karşı mücadele eden, tabloyu bütün çıplaklığıyla, bilimsellikten sapmayarak paylaşan Şenol’la kitabını, pandemiyi ve olası ‘yeni’lerini konuştuk.

‘Öngörülemez bir dönemdi’

Şenol hem gerçekleri anlatmak ve hem tanıklıklarını aktarmak için yazmaya koyulmuş: 

“Pandeminin başından itibaren ısırgan otları gibi, çalılar gibi ayağıma, bacağıma dolanan, coğrafyaya ve döneme özgü yobazlık ve vahşilikle mücadele ederken yazmaya ve yazılı kayıt bırakmaya karar verdim.”

Ne zaman ve nasıl biteceğini öngörmekte zorlandığım ama bir an önce bitmesini istediğim bambaşka, ağır fiziksel ve psikolojik baskıyla dolu günlerdi. ‘2000’li yılların başında doğan birinin, bir salgınla karşılaşma riski yüzde 40’larda’ gibi bir matematiğin, soğuk diline vurulmuş sayıların ne anlama geldiğine dair, daha ötesi tüm insanlık için tarihsel bir dönemece tanıklık ediyordum.” 

Bir hekim ya da benim gibi cendereye alınmış bir bilim insanı için pandemik bellek yitirilmeyecek kadar yaşamdan ve yaşamsal. Hastane koridorlarında aylar geçirdim. En kritik ve korkunç zamanlarında, pek çok hastamın, tanıdığımın yitip gittiği, öldüğü zamanlardı. Kendim korkular yaşıyordum. Bu tanıklığı anlatabilmenin tek yolu da yazmaktı. Çok yakıcı ve hızına yetişmenin mümkün olmadığı bir şeydi yaşadığımız. Yazmak emeklilik planımdı. Salgınla, yazmak zaruret oldu, hızlandırdı. O süreç beni de iyileştirdi.”

‘Yabandan insanlara geçebilir’

Dördüncü yılını yaşadığımız bu pandemi, yazılı tarihe göre yaşlı gezegenimizin gördüğü 17’incisi. Bu yüzyılınsa ilk pandemisi ve yine dünya tarihinin en yaygın ve uzun süren pandemisi. DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, 5 Mayıs’ta Covid-19 virüsünün ‘uluslararası öneme sahip bir halk sağlığı acil durumu’ olarak sona erdiğini duyurdu. Ancak bu, küresel sağlık tehdidinin bittiği anlamına gelmiyor. Hala her üç dakikada birinin Covid-19 nedeniyle ölüyor..

Covid-19 hafiflese bile yeni pandemi uzak değil. Şenol, virüslerin insanlara geçişinin önlenebilmesi için sıçramaların en yoğun olduğu bölgelerde yaban yaşam alanlarının sürdürülerek, uyarı sistemlerinin kurulması gerektiğini söyledi.

‘Başka pandemiler kapıda’

Yerküreyle ilişkiler ağımız hastalandığı için pandeminin ortaya çıktığını söyleyen Şenol’a göre başka pandemiler kapıda.

100 milyon canlı türüyle dünyayı paylaşıyoruz. Bu canlılar arasında virüsler de var, üstelik astronomik miktardalar.

Şenol bu yüzyılı virüslerin domine edeceğini düşünüyor: “Sayıları 10 üzeri 31, atmosferde kaplayacakları yer ise 100 milyon ışık yılıyla ifade ediliyor. Virüsleri taşıyan 50 bin aracı hayvan olduğu biliniyor. Tür başına 20 virüs olduğu hesaplanıyor. Buna göre bir milyon virüs potansiyel olarak bize sıçrayabilir. İnsanın hayvanlarla yakın ilişki, duyarlı olduğu ve tanışmadığı yeni etkenlerin (virüs)  insanlara sıçrayıp, insanlardan insanlara geçme kapasitesini geliştirebilmesine zemin hazırlayabilir. Karşılaşmalar insandan insana yayılmaya dönüşürse pandemi potansiyeli taşıyor.”

Dünya ve Türkiye pandemiden öğrenebildi mi?

Şenol, bir yandan da meslektaşlarına ‘Pandemiden Öğrendiklerimiz‘ başlıklı konferanslar veriyor. “Pandemiden çok şey öğrendik” diyenlere çok şaşırdığını ifade eden Şenol, şöyle devam ediyor: “Agah Aydın’ın (psikiyatri uzmanı) bir sözü var, ‘İnsan her afetten cehaletle çıkar’ diye. Ona katılıyorum. Bu pandeminin hasaları, bir 10-20 sene sonra çok daha iyi anlaşılacak. Unutulması gereken şeyler var. Ama pek çok not aldık. Hazırlıklarını yapabilenler gelecek pandemileri çok daha hafif atlatabilecekler.”

‘Bazı kişiler pandemiden zengin oldu’

Şenol, Türkiye’nin pandemiyi çok kötü yönettiğini, hatta dünyada bulaşma hızıyla ilgili rekorlar kırdığını belirtmeyi de ihmal etmiyor: “Bu sürecin mutlaka ele alınması gerekiyor. Bazı kişiler pandemiden zengin oldu. Aşı seçiminden tutun, zorla verilen ilaçlara kadar büyük karlar elde edildi. Korkunç sosyal trajediler yaşandı. Hatta trajediler birbirini aratacak hale geldi. Sosyal ve ekonomik destek bakımından o kadar kötü davrandı ve o kadar kırılgan bıraktı ki genç insanlar, sanatçılar intihar etti. Esnaf iflas etti. , genç insanlar intihar, esnaf iflas etti. Korkunç sosyal trajediler yaşandı. Çok boyutlu trajediler yaşandı. Trajediler birbirlerini aratacak hale geldiği için de  unutuyoruz. Kötü yönetilmiş pandeminin, ekonomi ve sağlık sistemi üzerine etkisi büyük.”