Türkiye‘nin tohum üretimi ve ihracatında son yıllarda yakaladığı büyüme, tarım sektörünün önemli başarıları arasında gösteriliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) verilerine göre sertifikalı tohum üretimi 1 milyon 350 bin tona ulaşırken ihracat 368 milyon, ithalat ise yaklaşık 286 milyon dolar oldu. Böylece Türkiye tohum ticaretinde 82 milyon dolarlık fazla verdi. Ancak domates, mısır, ayçiçeği ve patates tohumları ayrı ayrı incelendiğinde farklı bir tablo ortaya çıkıyor. Özellikle yüksek verimli hibrit tohumlar ve bunların genetik hakları konusunda yabancı şirketlerin sahip olduğu konum, tarımsal üretim açısından önem taşıyor.

BÜYÜK AÇIK

Türkiye’nin 2025 yılında ithal ettiği sebze tohumlarının toplam değeri 153 milyon dolara yaklaştı. Buna karşılık sebze tohumu ihracatı 57,4 milyon dolarda kaldı. Böylece yalnızca sebze tohumlarında 95,5 milyon dolarlık dış ticaret açığı oluştu. İthal edilen 1.204 ton sebze tohumu, toplam tohum ithalatının miktar olarak yalnızca yüzde 2,4’ünü oluşturmasına rağmen ödenen paranın yüzde 53’ünden fazlasına karşılık geldi.

MISIR ÜRETİMİ GERİLEDİ

Mısır tohumluğunda da dikkat çekici gelişmeler yaşandı. Türkiye, son dönemde 74,7 milyon dolarlık mısır tohumu ihraç ederken 31,9 milyon dolarlık ithalat yaptı. Ancak yurt içindeki sertifikalı mısır tohumu üretimi bir yılda yaklaşık yüzde 39 azalarak 53 bin 534 tona geriledi. TİGEM raporuna göre ithal edilen mısır tohumlarının önemli bölümü, Türkiye’de hibrit tohum üretiminde kullanılan başlangıç materyallerinden oluşuyor.

166 MİLYON DOLAR

Türkiye, ayçiçeğinde ise önemli bir ihracatçı konumunda. Geçen yıl 178,9 milyon dolarlık ayçiçeği tohumu ihraç edilirken ithalat 12,6 milyon dolarda kaldı. Böylece 166 milyon doları aşan dış ticaret fazlası sağlandı. Buna karşılık sertifikalı ayçiçeği tohumluğu üretimi 42 bin 380 tondan 30 bin 409 tona düştü. Bir yıllık gerileme yaklaşık yüzde 28 oldu. Uzmanlar ise ayçiçeği tohumu ihracatındaki güçlü tabloya rağmen Türkiye’nin yemeklik yağ üretiminde kullanılan ayçiçeği hammaddesinde dışa bağımlılığının devam ettiğine dikkat çekiyor.

PATATESTEKİ TABLO

Patates tohumluğunda ise ithalat ihracatın üzerinde seyrediyor. Türkiye, 2025 yılında 362 bin tonun üzerinde sertifikalı patates tohumluğu üretirken 27 bin 771 ton ithalat gerçekleştirdi. İthalata yaklaşık 29 milyon dolar ödenirken ihracat geliri 6,8 milyon dolarda kaldı. Böylece 22 milyon doları aşan açık oluştu. TİGEM’in hesaplamasına göre Türkiye’nin yıllık sertifikalı patates tohumluğu ihtiyacı yaklaşık 685 bin ton düzeyinde bulunuyor. Ancak bu farkın tamamı ithalatla karşılanmıyor; çiftçilerin kullandığı diğer dikim materyalleri de üretimde yer alıyor.

TOHUM YERLİ

Öte yandan Türkiye’de kullanılan sertifikalı tohumların yüzde 96’sı yurt içinde üretiliyor. Ancak bu oran, tohum çeşitlerinin tamamının Türkiye’de geliştirildiği anlamına gelmiyor. Bazı yabancı şirketler geliştirdikleri hibrit çeşitleri Türkiye’deki tesislerinde üretirken yerli şirketler de kendi araştırma ve geliştirme çalışmalarını sürdürüyor. Uzmanlar ise tohumun üretildiği ülke ile genetik haklarının sahibi farklı olabileceğine dikkat çekiyorlar. Türkiye Tohumcular Birliğinin raporunda yeni bir bitki çeşidi geliştirmenin 5 ila 10 yıl sürebildiğinin altı çiziliyor.

FİYATLARI ETKİLEYEBİLİR

Uzmanlar ayrıca tohum fiyatlarının yanı sıra gübre, enerji, sulama ve işçilik giderlerinin de gıda fiyatlarını etkilediğini belirtiyor. Mısır ve ayçiçeğinde yüksek verimli tohumlara erişimin zorlaşmasının, patateste ise sertifikalı tohum kullanımının azalmasının üretim kayıplarına yol açabileceği uyarısı da yapılıyor.